کلمه یوگا
یوگا یک سیستم علمی برای بهینه سازی زندگی در تمام ابعاد حیاتی انسان است.
معنای لغت یوگا :
واژه یوگا از کلمه یوگ که ریشه سانسکریت دارد منتج شده و به معنی یکی شده یا ملحق شدن است .این لغت در فارسی به نام یوغ به کار رفته و در لغت نامه دهخدا آمده : چوبی است که برزگران به وقت شکافتن زمین بر گاو می بندند و همچنین آن چوبی بود که بر گردن گاو نهند و در زبان انگلیسی بصورت (To Yoke) وارد شده که به معنای جفت کردن یا یکی کردن است . بنابراین می توان گفت که یوگا وحدت با هستی است . طریقتی است که موجب اعتدال و دستیابی به شناختی مستقیم از عمق وجود خویش می گردد و یوگا رسیدن به نقطه است و تعریف علمی نقطه عبارتست از اثر قلم بر صفحه که دارای عرض و طول و ارتفاع نیست. نقطه ای که مولا علی (ع) فرمود : العلم نقطه کثّر هم الجاهلون . لغت یوگا در هندوئیسم ، بودیسم و جینیسم به معنای انضباط روحانیست. اصولا درک ما از یوگا با واقعیت آن فاصله بسیار دارد . علم یوگا معرفت روحی است و تمرینات منظم و رده بندی شده ای دارد که باید گام به گام پیموده شود و برای پیشرفت در یوگا انسان باید از امور زاید دنیوی کناره گیرد و درصدد کسب تقوی باشد و پرهیزگاری پیشه خود سازد و دائم درصدد تهذیب اخلاق باشد.
یوگا یک سیستم علمی و عملی است که به هشت عضو تقسیم می شود : یاما ، نیاما ، آسانا ، پرانایاما، پراتیآهارا ، دهارانا ، دهیانا و سامادهی . می توان برای یوگا سه لایه و سطح را در نظر گرفت : لایه خارجی ، لایه داخلی ، و لایه داخلی تر .
اولین سطح یوگا به چیزهائی مربوط می شود که به امرها و نهی ها می پردازد . یاما و نیاما ، سنتهائی هستند که هم در غرب وجود دارند و هم در شرق ، هم در شمال و هم در جنوب .
سطح یا لایه دوم یوگا به ” سادانا ” یا تمرین مربوط می شود و شامل آسانا ، پرانایاما و پراتیآهارا می گردد.
سومین لایه از یوگا در سوتراهای یوگا توسط پاتانجلی بعنوان ثروت یوگا مشخص شده است و این اثر یا میوه ساداناها ( تمرینات ) است و از دهارانا ، دهیانا و سامادهی تشکیل می شود.
یوگا واژه ای است به معنای وصل کردن .وصل کردن ذهن به جسم، احساسات به منطق و وصل کردن توجه به عمل. یوگا ورزشی جسمی و روانی(فکری) میباشد که در شبه قارهٔ هند و توسط هندوها بوجود آمدهاست. ریشه یابی دقیق این ورزش که توسط چه شخصی و دقیقآ چگونه بوجود آمده کمابیش ناممکن است چرا که تاریخ شکل گیری یوگا به سالهای بسیار دور برمی گردد.
یوگا به معنای واقعی خودش یک ورزش است. ورزش یعنی ورز آوردن، آماده کردن. یوگا ورزش کاملی است برای جسم و ذهن. تکنیک هایی در یوگا وجود دارد که هم بدن را ورزش می دهد و هم ذهن را به تکاپو و ورز آمدن وادار می کند.
واژه Yoga در اصل از واژهٔ «یوج»(Yuj) در زبان سانسکریت که به معنی یکپارچه سازی و یگانگی آمدهاست. واژهٔ «یوج» با واژگان «یک» و «یگانه» در فارسی خویشاوند است. برخی نیز باور دارند که Yoga از واژهٔ پارسی «یوغ» گرفته شدهاست.
یوگا از دو بعد جسمی و ذهنی تشکیل شده و هیچ وقت تمرین های بدنی از تمرین های ذهنی جدا نیست. برای انجام تمرین های بدنی ( آسانا ) از تمام کفایت های ذهنی مثل توجه، دقت و تمرکز استفاده می شود، همین طور برای انجام تمرین های ذهنی مثل مراقبه کردن، درست به همان اندازه که از ذهن استفاده می کنیم بدن را هم به کار می گیریم، چون وضعیت بدن و حالت نشستن در ایجاد تمرکز فکر و جایگاه “حضور” نقش مهمی دارد.
در هر تمرین یوگا این تاکید به وصل کردن وجود دارد
روانشناسی یوگا
ما در زندگی، هدفمند بهسوی تحقق چهار عامل هستیم. اولین عامل نیرو و توانایی است. هر یک از ما دارای نیروهای معینی هستیم. ممکن است توانایی ما در جهت به دست آوردن صراحت و شفافیت ذهن و یا نیروی اراده باشد، اما بهطور همزمان ما از ضعف ذاتی خود نیز در رنجیم. ممکن است این ضعفها مشکلات ناشی از عقده حقارت، موانع ذهنی مختلف و یا فقدان اراده باشند.
در بسیاری از مواقع متوجه میشویم که ضعفهای ما بر تواناییهای ما غلبه میکنند. اگر ما بهگونهای هدفمند و پیگیر بهزندگی خود نگاه کنیم و روزها و لحظات آنرا مشاهده نماییم، متوجه میشویم که بسیار تحت تأثیر ضعفهای خود قرار داریم و در نتیجه از اضطراب، افسردگی، بیخوابی، عصبانیت، بیهودگی و سایر مشکلات در رنجیم. ما قادر بهسازماندهی، کنترل و مهار عوامل محدودکننده زندگی خود که بهشکل ضعفها و ناتواناییهای موجود ظاهر میشوند نیستیم و بههمین علت است که شاهد رویکرد مشکلات روانی، ذهنی و احساسی میباشیم.
آرزو(زیاده خواهی) و خواسته(نیاز) نیز دو جنبه مهم دیگرند که آرایش روانشناختی ما را بر هم میزنند. ما همه، دارای آرزوهای خاصی هستیم و این آرزوها نیروی محرکه زندگی ما هستند که ما را به سمت جلو میرانند.
آنچه که ما در ذهن خود بهدنبال آن هستیم بهطور مثال دستیابی بهیک موقعیت اجتماعی و یا زندگی شاد و راحت، بهعبارت دیگر آنچه که ما در پی «شدن» آن هستیم، آرزو نام دارد. افزون بر آرزوها ، ما خواستههایی نیز داریم، خواستههای فیزیکی، احساسی، روحی و یا معنوی. بهعلت وجود عامل محدودکننده یعنی همان ضعفهایمان، ما غالباً تفاوت بین آرزو و نیاز (خواسته) را درک نمیکنیم و باعث خلط این دو مبحث میشویم. فکر میکنیم که آرزوهای ما همان خواستهها و نیازهایمان هستند و بنابراین نیروها و ضعفهای ما، بهعبارتی «آرزوها» و «خواستههای» ما دائماً در حال مبارزه و کشمکش با یکدیگرند.
ما قادر نیستیم که این دو موقعیت را با یک ذهن روشن و آگاه مشاهده کنیم. برای کمک به ما، یوگا پا در میان میگذارد و میگوید «بیدار شوید». این اولین قانون یوگاست: توسعه آگاهیها بهگونهای که بتوانید خودتان را مشاهده کنید، کیفیتها، تواناییهای خود را مشاهده کنید. این همان نقطهای است که در واقع روانشناسی یوگا آغاز میگردد، نقطهای که ما را وا میدارد که با ذهن خود روبهرو شده و با آن کنار بیاییم. با این شناخت دیگر هیچ مبارزهای با خودمان و یا با زندگیمان نمیکنیم، وقتیکه خود را همان گونه که هستیم پذیرفتیم، این پذیرش براساس تحقق و بهواقعیت گراییدن طبیعت و شخصیت انسان است.
فلسفه یوگا
فلسفه یوگا بر آن است که ما در یک فرآیند دائمی از تکامل حرکت میکنیم. هوشیاری ما دائماً در حال تغییر و تکامل است و این تکامل میتواند در سطح خرد و هوشمندی هر کس مشاهده شود. ما نمیتوانیم چیزی را تا زمانیکه عقل و خرد ما پادرمیانی نکند درک نماییم. ما در مورد آن چیز میاندیشیم، آنرا تحلیل میکنیم و سعی میکنیم جنبهای منطقی بهآن ببخشیم و سپس آن چیز را درک و قبول میکنیم.
پس از پذیرش یک موقعیت، دیگر تضادی وجود نخواهد داشت، اما تا زمانیکه ما شرایط و موقعیتی را نپذیرفتهایم و در مورد آن اطمینان نداریم، تضاد و پیچیدگی نیز وجود خواهد داشت.
در شرایط حاضر، مفهوم تکامل خطی ارتباط زیادی با خرد و هوشمندی و یا با واژگان یوگا یا بودهی Buddhi دارد. این عقل ماست که میگوید «بسیار خوب من این را میفهمم و بههمین دلیل آنرا قبول میکنم»، یا «من این چیز را نمیفهمم بنابراین آنرا پس میزنم.» و بهاین ترتیب ما به سفر زندگی خود ادامه میدهیم. اتفاقاتی که در گذشته برای ما پیش آمدهاند به شکل حافظه و تجربه در ما باقی میمانند. یوگا بر این باور است که این خاطرات و تجارب میتوانند شادیبخش و در عین حال دردناک باشند. ذهن انسان دائماً در حال چرخش پیرامون این خاطرات و تجارب است. بههر ترتیب باید تلاش کنیم که بهگونهای از این شرطی شدن در دنیای نفسانی خارج شویم.
چرا ما نیازمند آن هستیم که از این شرطی شدنهای دنیوی دور شویم؟ بهدلیل تکامل. امکانات خفته و نامحدودی در درون ما وجود دارند که ما از آنها بیخبریم. امکان بهدست آوردن یک آگاهی جمعی و کلی در زندگی ما وجود دارد، اما ما نسبت به آن ناآگاهیم. دستیابی بهآگاهی جمعی، هدف یوگاست. بهمنظور رسیدن بهچنین سطحی که حاصل یک آگاهی یکپارچه و جامع است باید تلاش کنیم که شرطی شدنهای معینی را که مانع بیان اندیشه و آگاهی ما میشوند تغییر دهیم. سوتراهای یوگای پتانجلی بیان میکنند که یوگا آن گروه از فعالیتهای ذهنی است که چیتاوریتی نام دارند.
این شرح بسیار مهمی از یوگاست. فعالیتهای مغزی که حاصل ونتیجه شرطی شدنهای خارجی و آشکاراجتماعی، احساسی، شخصی و فرهنگی است باید متعالی شوند. لحظه ای که بتوانیم به فراسوی دامنه عادی ادراکات راه یابیم، متوجه میشویم که سطح دیگری از موجودیت و تجربه وجود دارد. تمامی فلسفه یوگا مبتنی بر درک این واقعیت است که ما باید خود را تغییر دهیم. هیچ کس نتوانسته است بیداری یا آگاهی و شعور را تعریف کند. فروید و یونگ درباره ناخودآگاه سخن گفته اند، اما نظریه ای که آنها تحت پوشش فلسفه مدرن مطرح کرده اند نظریه جدیدی نیست.
هنگامی که فورد اولین اتومبیل را اختراع کرد طرح او بسیار ابتدایی بود. با این فرض که اولین اتومبیلی که فورد اختراع کرد از طراحی ابتدایی و غیر پیشرقته ای برخوردار بود، تصور کنید که او از نصب تجهیزات تهویه در اتومبیل که در آن زمان وجود نداشت صحبت میکرد. طرح این مسئله می توانست بسیار عجیب باشد. بههمین ترتیب هنگامی که مفهوم آگاهی بشر در نیمه اوّل قرن بیستم مورد بحث قرار گرفت، روانشناسان مفهوم دیگری از آگاهی را مطرح کردند که ناخودآگاه نام داشت. در واقع آنها بهسادگی در مورد یک آگاهی کلّی صحبت میکردند [و این مسئلهی جدیدی نبود] در حالیکه یوگا پیوسته این مسئله را یادآوری کرده است که ما دارای یک نیروی بالقوه عظیم در درون خود هستیم که در علم یوگا نام ویژهای نیز بهآن داده شده است: کندالینی.
بیدار کردن کندالینی، نیروی کیهانی پنهان و خفته در عمیقترین لایههای آگاهی، هدف زندگی است. اگر این جنبه از یوگا را با مفهوم مدرن آن مقایسه کنیم، متوجه میشویم که بسیاری از ایدهها و باورهای مربوط بهاین دو مفهوم مشابهاند، بهطور مثال براساس علوم مدرن، انسان فقط از یک پنجم ظرفیت مغز خود استفاده میکند، یعنی حدود ٪۱۰ و مابقی نیرو و ظرفیت مغز، خفته و غیرفعال است. در واقع این نتیجهگیری بهآن معناست که در حال حاضر درک ما از طبیعت بشر بسیار محدود و نارساست. ما اکنون قادریم که تنها در سطح آگاه و از طریق ذهن منطقی عمل کنیم، امّا حتی در این شرایط نیز مفهوم و انگارهای که از آگاهی داریم بسیار محدود و ناقص است. ما قادر بههماهنگی، ادراک و فعال نمودن کامل نیروهای بالقوه موجود در ذهن آگاه خود نیستیم
اقسام یوگا
یوگا چهار شاخه دارد که این چهار شاخه خود به زیر شاخه های دیگری تقسیم می شوند. این چهار شاخه ی اصلی عبارتند از :
۱. کارما یوگا ( Karmayoga): رسیدن به وحدت ازطریق کاروخدمت.
۲. بهاکتی یوگا (Bhaktiyoga) : رسیدن به وحدت از طریق محبت به همنوع و عشق به خدا .
۳. گیانایا جنایایوگا (Jnanayoga): رسیدن به وحدت از طریق یاد گیری علم و دانش.
۴. آشتانگایوگا (Ashthangayoga): رسیدن به وحدت از طریق کنترل وانضباط و پرورش تن و روان.
اصول و مبانی یوگا حدود سه هزار سال پیش توسط دانشمندی هندی به نام پاتانجلی(Patanjeli) در کتابی به نام «یوگا سوتراس» (Yogasotrus) به رشته ی تحریر در آمد، پاتانجلی یوگا را به هشت مرحله تقسیم بندی کرد که به نام یوگای هشت مرحله ای که در زمان سانسکریت با آن آشتانگا (yoga Ashthanga) و در فارسی به آن هشت می گویند معروف شد. در کتاب فوق آمده است که از هر کس در هر شرایط میتواند با تمرینات یوگا تکامل جسم و ذهن را تجربه کند.
یوگای هشت مرحلهای یا آشتانگا یوگاعبارت است از:
۱. یاما (Yama): به معنای کنترل و آن خودداری و پرهیز از عوامل تباه کننده تن و روان است.
۲. نیاما (Niyama): به معنای داشتن نظم و انضباط در زندگی روزمره در تمام مدت زندگی.
۳. آسانا (Asana): به معنای استقرار بدن در حالتی خاص با انجام حرکات بد نی یوگا و استقرار در حالت بدنی خاص.
۴. پرانایاما (Pra nayama): به معنای نیروی حیات و یا مایتی کنترل و منظور از آن کنترل نیروی حیاتی باانجام تمرینات تنفسی یوگا میباشد.
۵. پراتی آهارا 
Pratayahara) به معنای تربیت و انضباط حواس
۶. دهارانا (Dharana): به معنای کنترل و انضباط فکر (بدست آوردن تمرکز فکر).
۷. دهیانا (Dhyana): به معنای به جریان انداختن فکر متمرکز شده یا تفکر عمیق یامراقبه (Meditation).
۸. سامادهی (Samadhy): به معنای رسیدن به وحدت یا هو شدن با جهان هستی،
لازم به ذکر است که مراحل ۱ و۲ و۷ و۸ بیشتر دستورهای اخلاقی و تمرینات خود سازی است. مراحل ۳ تا ۷ تمرینات جامع بدنی ،تنفسی و فکری است که بیشتر مورد توجه بود و امروزه در اکثر مراکز یوگای جهان از تکنیک های بدن برای سالم سازی تن وروان استفاده می کنند. این ۸ مرحله خود به دونوع یوگای کلی تقسیم می شوند: ۱. هاتایوگا (Hathayoga) و ۲.راجا یوگا (Rajayoga).
هاتایوگا به تمرینات بدنی و تنفسی یوگا گفته می شود و شامل تمرینات ۱. بدنی ۲. تنفسی ۳. رهاسازی میباشد. راجا یوگا به تمرینات ذهنی وتمرکزی یوگا گفته می شود و شامل ۱. تمرینات کنترل احساسات ۲. تمرینات کنترل افکار (تمرکزفکر) ۳. تمرینات تفکر عمیق یا مراقبه (Meditation) می باشد.
به طور کلی می توان گفت یوگا علم وهنری است که می توان برای پیشگیری از بیماریها ،حفظ و ارتقا سلامت جسمی، روانی و اجتماعی بهره گرفت. یوگا آرامش روانی، تعادل و هماهنگی ارکان متشکله روان انسان را تامین مینماید. یوگا استرسهای بیماری زای جسمی و روانی فرد و جامعه را بر طرف میکند. یوگا از طریق آرامش روانی، ارتباط آرام و سالم را بین افراد تقویت نموده، با این روش راههای رسیدن به سلامت اجتماعی را میسر می سازد. انجام تمرینات یوگا نیازمند وسایل خاصی نمی باشد و میتواند توسط هر فرد با حداقل امکانات نسبت به سایر ورزشها از کودکی تا کهنسالی و در تمام مدت عمر انجام شود و نهایتاً اینکه سلامت تن و روان را برای فرد به ارمغان آورده انسان را به آرامش درون نائل گرداند.
تاریخچه یوگا
قدمت یوگا به هزاران سال می رسد. برخی از نویسندگان قدمت آن را به پنج
هزار سال پیش نسبت دادهاند. برخی تعالیم یوگا را به خیلی قبل از این تاریخ
نسبت میدهند تا آنجا که در اساطیر و افسانه ها آن را به مظاهر احدیت نسبت
میدهند. درسهای یوگا دو قرن قبل از میلاد مسیح توسط حکیم و استاد بزرگ
هندی پاتانجلی در کتابی به نام یوگا سوترا به رشته تحریر در آمده است.
سودمندی تمرینات یوگا را طی قرنها انسانهای مختلف تجربه و تقدیر کرده اند.
تمرینات گوناگون این شیوه بهزیستی می تواند با اطمینان برای سنین مختلف به
کار برده شده و سودمند واقع شود.
فلسفه مکتب یوگ
یوگا یکى از مکاتب فلسفى عرفانى رایج در هند است که مبتنى بر آداب خویشتن دارى، ورزش بدنى و ذهنى مى باشد. هر یک از مکاتب بنا به روش خود تزکیه نفس و اصول اخلاقى را به پیروان خود تعلیم مى دهند. این مکاتب فهرست وار عبارتند از :
١- مکتب «نیایه» به معنى آنچه که فکر را به نتیجه هدایت کند و این مکتب منسوب به حکیمى است به نام «اکش پادگوتم».
٢- مکتب «وى شیشکا» که این نام مأخوذ از کلمه «وى شیشه» به معنى خاص است و این دو مکتب نماینده روش تحلیلى فلسفه اند.
٣- مکتب «سانکهیا» که مبتنى بر دوگانگى وجود است و یکى از مکاتب فلسفى بعد از ویدانت است.
۴- مکتب «جوک» یا یوگ، که به معنى اتحاد است و به تفصیل درباره آن صحبت مى شود.
۵- مکتب «پوروامیمانسا» که مکتب آداب و مناسک هندو است و اساس آن بحث و تجسس در «دارما» است که تکلیف و وظیفه است.
۶- مکتب ویدانت که به معنى مقصد بید (وید) است و در وحدت وجود سخن مى گوید.
یوگا یکى از مکاتب فلسفى عرفانى هند و مبتنى بر آداب خویشتن دارى، آموزش هاى جسمانى و ذهنى است.
مواجهه با رنج، مشقت، ناکامى و نادانى از مباحث عمده در یوگاست.
یوگا یک روش فلسفى – کاربردى در فهم و درک مسائل وجودى، مراتب ذهنى، ریشه هاى رنج و متعادل سازى و رفع آنهاست
یکى از مبانى یوگا مبحث رنج است، جهان دیرى است فانى مملو از ناکامى و مشقت، جسم جایگاه رنج است و حواس و ادراکات حسى رنج آفرین اند و لذایذ نیز آبستن ناکامى و اندوه اند، لذا همه چیز براى انسان فرزانه در جهان ادراکات حسى رنج آور است، پس باید به هر نحو خود را از این رنج آزاد کرد.
راه آزادى در مکاتب هندى به طرق گوناگون حاصل مى شود، در «نیایاسوترا» توسط شناخت درست مقولات شانزده گانه و روش استدلالى حاصل مى شود. در «وى شیشکا» به کمک تفکیک و شناخت مقولات ششگانه بدست مى آید. در «سانکهیا» توسط شناخت تفکیکى بین روح و ماده حاصل مى شود و در «ودانتا» به وسیله اشراق وردماسوى الله کسب مى گردد.
در «یوگا» توسط تمیز حق از باطل و روح از ماده که در این جهان بر اثر مشارکت ظاهرى بصورت واحد جلوه مى کنند بدست مى آید. دوم مبحث نادانى است، پیوند روح و ماده بر اثر عدم شناخت تحقق مى یابد و مادام که نادانى وجود دارد زایش دوباره خواهد بود و انسان در گردونه باز پیدایى اسیر است.
نادانى در حقیقت عدم تشخیص روح از مراتب ذهنى است، مانند اینکه مى پنداریم «من مى دانم»، «من رنج مى برم» و «من مى فهمم» و کلمه من را به روح یعنى «پوروشا» نسبت مى دهیم و این خود نادانى و توهم است. به عبارت دیگر نادانى پیوند روح با عقل است و عقل مخزن تأثرات و ترکیبات ذهنى و تجارت پیشین است. به عقیده «ویاسا» عقل متکى بر تاثرات ناشى از نادانى است و به نتیجه کار خود که نمایش روح است، دست نمى یابد.
از این رو دوباره با همان وظیفه ظاهر مى گردد. اما در صورتى که عقل به نتیجه کار خود که هدفش اظهار و نمایش روح است نائل گردد از وظیفه خود فارغ مى شود و از نادانى رهایى مى یابد و دیگر بار بوجود نمى آید.
با توجه به شناخت علت نادانى و اینکه ریشه و منشاء درد و مشقت بى پایان است، یوگا به جنبه هاى علمى این موضوع مى پردازد و معتقد است که تنها فلسفه اولى قادر به رهبرى و نجات انسان از چرخه حیات نیست و به همین دلیل آداب و فنونى ضمیمه این فلسفه مى نماید تا آگاهى که تاکنون صرفاً از طریق تعقل ادراک مى شده فعلیت یابد و به واسطه آمیزش این معرفت به سرشت خویش وجدان و مخزن تأثرات دیرینه را نابود سازد و آگاهى دیگر و شعورى برتر را جایگزین سازد، هشیارى عالیترى که عقل را بدان راه نیست و استدلال از درک آن ناتوان است
پس هر دیدگاه فلسفى براى تحقق اندیشه ها باید به رویه هاى علمى ریاضت و ورزش خاص آراسته گردد. ..
تاریخ پیدایش مکتب یوگ
هنوز به خوبى روشن نشده است که فنون و آداب یوگ اولین بار به وسیله چه کسانى تدوین و بکار برده شده، تاریخ پیدایش یوگا را کهنتر از زمان تدوین کتاب «یوگا سوترا» مى دانند تا آنجا که در اساطیر و افسانه ها این تعلیمات را به خدایان هندى (مظاهر احدیت) نسبت مى دهند، اما اتفاق رأى محققین بر این است که حکیم و فیلسوف هندى (پاتانجلی) مبانى آئین یوگا را در رساله خود به نام یوگا سوترا (Yoga Sutra) تدوین کرده است.
ترجمه، تفسیر و تدوین یوگا سوترا از لحاظ تاریخى به دو قرن قبل از میلاد مسیح نسبت داده شده هر چند آراء دیگرى درباره پیدایش و نگارش این رساله وجود دارد. به عقیده یاکبى و کیث این اثر در سده هاى سوم الى پنجم میلادى نگاشته شده زیرا در این رساله به تیره «ماهایانای» بودائى اشاره شده است اما داسگوپتا (Dasgupta) در خصوص نظریه یاد شده معتقد است که غرض از مکاتب بودائى که در یوگا سوترا بدان اشاره شده مکاتبى است که به اصالت ذهن معتقد بودند مانند مکتب «ویجینیاناوادا» آئینى که بنیانگذار اصالت خلاء جهانى بود.
و متحمل است مقصود مکتب قدیمترى است که پیش از تکوین و ایجاد مکاتب فوق موجود بوده است. داسگوپتا در تحقیقات خود در زمینه یوگا به کتاب ابوریحان بیرونى به نام «پتنجل الهندى فى اخلاص من المثال» که ترجمه عربى یوگا سوتراى پاتانجلى است اشاره کرده و پس از تجزیه و تحلیل و مقایسه آن با یوگا سوترا به این نتیجه رسیده است که ترجمه حکیم ابوریحان بیرونى از روى متن دیگرى بوده که در آن مبانى پاتانجلى تا حدى تغییر کرده و تمایل به یکتا پرستى در آن مشهود است و به نظر داسگوپتا رساله بیرونى معترف تحولى است که به واسطه آن یوگا سوترا وارد مجراى تازه اى شده که به سهولت مى توانست منجر به مکاتب ودانتا و شیوایى و حتى تانترا گردد.
در گیتا یوگا، معانى مختلفى دارد و معنى کلى آن بنظر داسگوپتا از ریشه (Yuj) به معنى پیوستن است و چون پیوستن به امرى مستلزم گسستن از امرى است لذا پیوند با یوگا منجر به جدائى از تعلقات عالم و تجرد از عالم ماده و ضمائم آن تعبیر مى شود.
اما در گیتا یوگا به مفهوم حذف و قطع مراتب نفسانى نیست بلکه اتصال به بارگاه ارزلى است که با پیروى از روشهاى یوگا از جمله «کارمایوگا» طریقت کردار و تکالیف شرعى و «دیانایوگا» روش مراقبه و معرفت تحقق مى یابد. طریقت یوگا در گیتا به عنوان راه میانه مطرح است.
برخى از پژوهشگران تاریخ تدوین این علم کهن را به دو قرن قبل از میلاد مسیح نسبت داده اند.
برخى تعالیم یوگا را به خیلى قبل از این تاریخ نسبت مى دهند تا آنجا که در اساطیر و افسانه ها این تعلیمات را به مظاهر احدیت نسبت مى دهند.
یو گا از ریشه کلمه سانسکریت (Yuj) به معنى اتحاد گرفته شده و آن اتحاد و هماهنگى بین تن و روان و نیروهاى مثبت و منفى وجود انسان است. در گیتا آمده است : «یوگا براى آن کس که در خوردن افراط مى کند میسر نیست و نه براى آن کس که از خوردن پرهیز مى کند، نه مناسب حال کسى است که بسیار مى خوابد و نه مناسب کسى که شب زنده دارى مى کند، اما براى آن کس که در خوراک و تفریح و خواب و بیدارى معتدل است یوگا راه انهدام کلیة مصائب است.»
این روش میانه یوگا در گیتا با روش یوگاى کلاسیک پاتانجلى متعارض است زیرا در یوگا سوتراى پاتانجلى کمتر به نیازهاى طبیعى انسان توجه مى شود و انسان را مقید مى سازد خلوت به درون نگرى، خودکاوى و قطع مراتب ذهنى و نفسانى گزینى، سکون و اعتکاف را جایگزین تحرک و فعالیت اجتماعى مى نماید.
این نوع یوگا فراتر از اخلاقیات بشر عادى و وراى ارزشهاى جارى جوامع سیر مى کند و کمتر به عواطف انسانى و عشق و محبت ارتباط دارد.
یوگا چیست ؟
یوگا از ریشه کلمه سانسکریت (Yuj) گرفته شده و بمعنى اتحاد است و هنوز در زبان لاتین بصورت کلمه (Yungr) باقى است اتحاد بین تن و روان، بین نیروهاى مثبت و منفى وجود انسان، بین جریانات (Yin) و (Yang) اتحاد بین نیروى «پرانا» و «آپادانا»، اتحاد بین نیروى مثبت خورشیدى و نیروى منفى ماه.
مترادف همین کلمه در زبان انگلیسى (Yoke) است که بمعنى آلت یا وسیله اتحاد است.
در زبان فارسى کلمه «یوغ» به معنى وسیله اتحاد است و آن چوب مخصوصى است که به گردن دو گاو مى بندند تا از ترکیب قدرت آنها در شکافتن زمین و شخم زدن استفاده کنند. لذا یوغ که بمعنى قید است ابزارى براى وحدت نیروى دو موجود و یوگا نیز روشى است که نیروهاى مثبت و منفى و جنبه هاى جسمى و روانى انسان را نخست پرورش داده شکوفا مى سازد و سپس بین ایندو اتحاد و توازنى برقرار مى کند که در سایه آن فرد بر خویشتن حاکم مى شود و خودیت خویش را باز مى یابد و از تنهایى و سرگردانى در اقیانوس متلاطم جوامع بشرى به سکون و آرامشى مى رساند که توفان حوادث و فشارهاى خرد کننده عصبى او را از خط تعادل خارج نساخته آرامش او را بر هم نمیزند.
یوگى کسى است که آرامش درونى او را ناهمواریهاى زندگى نتواند بر هم زند. کسى است که هستى اش بر شخصیت عالى استوار است.
یوگى کسى است که وجود خود را فتح کرده باشد.
یوگى کسى است که قدرتهاى باطنى اش با دانش و معرفت خارج از جهان مادى سیراب شده است.
یوگى کیست ؟
یوگى کسى است که وجود خود را فتح کند. کسى که آرامش درونى او را، سرما و گرما، اندوه و شادى، احترام و توهین نتواند برهم زند، کسى که هستى اش بر شخصیت عالى استوار است و قدرتهاى باطنى اش با دانش و معرفت خارج از جهان مادى سیراب شده، احساس بزرگ او به خاک و طلا یکسان مى نگرد.
آرى یوگى، کسى که از تعلیمات مکتب یوگ سرشار است، چنین شخصیتى است.
در جهان پرآشوبى که اکنون ما زندگى مى کنیم مشکلات بى حد و حصرى وجود دارد که ناشى از کثرت جمعیت، عدم هماهنگى افکار و اندیشه ها، مسائل اقتصادى، شغلى، تحصیلى، خانوادگى و… است برخورد انسان با هر یک از این مشکلات اگر با خامى و عدم آمادگى قرین باشد موجب گسیختن تعادل روانى در فرد خواهد شد.
پاتانجلى مفسر یوگا در رساله خود (یوگاسوترا) مى گوید : «یوگا حذف مراتب ذهنى است که شامل مراتب عقلى و نفسانى نیز مى گردد.» و درباره تموجات ذهنى مفسر سوتراهاى پاتانجلى مى گوید : «خاصیت واقعى ذهن حالت وصال مطلق است و مراتب ذهنى عبارتند از : ١- پراکندگى، ٢- پریشانى و گسیختگى، ٣- قرار یافته، ۴- متوجه به چیزى واحد و ۵- کاملاً خاموش.»
حالات یک و دو وضعیت ذهنى کلیه افراد است و مرتبه سوم زمانى حاصل مى شود که نیروى ذهنى شخص متوجه مطالعه و تحقیق است و مستلزم ورزش ذهنى مانند حل مسئله ریاضى، دو مرتبه آخر که تمرکز ذهنى در شى واحد است و آرامش مطلق از جمله مراتبى است که در اثر تعلیمات یوگا حاصل مى شود و این معرف حالات و شعور خاصى است که با شعور عادى ما متفاوت است و بدان نمى رسیم مگر بمدد ریاضت و ورزش ذهنى.
هدف واقعى یوگا از بین بردن منیت و شخصیت کاذب ذهنى است و براى نیل بدین منظور مقرراتى دارد که بر خلاف خوى و خصلت غریزى انسان فرمان مى دهد.
این دستورات منجر به تمرکز قواى ذهنى در نقطه اى واحد مى گردد که هر چند رسیدن به آن مرحله دشوار است اما بمدد و دستورات و ورزشهاى خاص یوگا قابل دسترسى است پاتانجلى در مورد آداب یوگ که منجر به آزادى روح و فنا فى الله مى گردد نظراتى دارد از جمله :
بزرگترین مانع یوگى در نفس کشى و رسیدن به درون نگرى و انهدام امواج ذهنى همین تأثرات ذهنى ضمیر ناخودآگاه است، تأثرات ذهنى که خود محصول تأثرات و کردار پیشین است به نوبه خود مى تواند انگیزه پدید آوردن کردار و مراتب ذهنى دیگرى باشد و در واقع دایره اى از تسلسل علت و معلولى بوجود آورد، نفس در زندگى همواره بیقرار و مشوش است زیرا به رنجهاى پنجگانه زیر گرفتار است :
١- جهل و اشتباه فانى (غیر ابدی)
٢- خطاى تشخیص در اینکه فرد خود را با بدن و خرد یکى بداند
٣- علاقه به لذایذ
۴- تنفر از اشیاء نامطبوع و ۵- عشق غریزى به حیات و ترس از مرگ از مشخصات برجسته یوگ انضباط و نظم عملى است که به وسیله غلبه برامیال و تسلط بر حالات ذهنی به دست می آید.
یوگا در معناى عمیق یک حرکت کمال گرایانه براى پیوستن به بحر بیکران هستى و غوطه خوردن در امواج فیض الهى است.
مراحل و روشهاى مختلف یوگا
یوگا فلسفة عظیمى براى بهزیستى است. از اهداف کلى آن مى توان به موارد زیر اشاره کرد :
• داشتن اخلاق نیکو، داشتن ارتباط صحیح با خود و دیگران
• آموختن دروس اجتماعى و اصول بهداشت ذهنى
• صلح و دوستى نسبت به دیگران
• پاکسازى ذهنى و تعالى معنوى
از مشخصات بر جستة فلسفه یوگ انضباط و نظم عملى است که به وسیله غلبه بر امیال و تسلط بر حالات ذهنى بدست مى آید و این طریقه داراى هشت رکن است که عبارتند از :
١- یاما (Yama) : تعلیمات و آیین رفتار اجتماعى شامل :
الف- آهیمسا(Ahimsa) : آزار ترساندن فیزیکى و روانى به دیگران و ایجاد روابط دوستانه با دیگران.
ب- ستیا (Satya) : صداقت، راستگویى و امین بودن.
ج- آپرى گراها(Aparigraha) : حسود و کم بین نبودن
د- استیا (Asteya) : به حق و حقوق دیگران احترام گذاشتن، پرهیز کردن از دزدى و کلاهبردارى
٢- نى یاما (Niyama) : تعلیمات و انتظامات فردى شامل :
الف- سوچا (Saucha) : نظم و انظباط در کارها و امورات، پاکى و بهداشت جسمانى و روانى.
ب- سنتوشا (Santosha) : قانع بودن، قناعت و انتظارات متناسب داشتن
ج- تاپا (Tapa) : آرامش، شجاعت و قدرت تحمل مشکلات زندگى
د- سوادیایا (Svadhyaya) : شناخت تواناییها و ضعفهاى خود – خود شناسى
ه- ایشورا – پرانیدانا (Isvara-Pranidhana) : رضاى تسلیم در مقابل خداوند
٣- آسانا (Asana) : تعلیمات یا انتظامات جسمانى شامل : نرمشها و حرکات جسمانى یا علم سالم سازى و متناسب سازى بدن است. آساناهاى یوگا طورى طراحى شده اند که به عضلات، پوست، غدد مترشحه داخلى تمرین داده و کارکرد خوب آنها را باعث مى گردند. تداوم در انجام صحیح حرکات ورزشى یوگا بشاشیت، زیبایى، قدرت و انعطاف پذیرى را موجب مى گردد :
نکته مهم قابل توجه اینکه براى به دست آوردن اثرات مفید حرکات یوگا فرد مى باید این حرکات را بطور صحیح و متداوم انجام دهد. صرفاً حرکات صحیح و تداوم در انجام آنهاست که مى تواند اثرات مفید و چشمگیر جسمانى و روانى به دنبال داشته باشد. حرکات ورزشى زیادى در بخش آساناهاى پوگا وجود دارد.
در کتاب گرانداسمهیتا تعداد کل این حرکات ٨۴٠٠٠٠٠٠ ذکر شده است که ٨۴ حرکت به عنوان حرکت مادر و اصلى و بقیه حرکات منشعب از این ٨۴ حرکت مى شوند. یک فرد با توجه به موقعیت خود مى باید چند حرکت خاص را بطور صحیح هر روز براى حفظ سلامتى روانى تکرار نماید.
۴- پرانایاما (Pranayama) : پرانامایا یعنى علم کنترل تنفس براى انتظامات ذهنى. این کنترل بر روى تمام عملیات تنفسى از قبیل دم، بازدم و حبس تنفس مى باشد.
چگونه تنفس کردن نقش بسزایى در سلامتى و آرامش روانى دارد. اگر تنفس دچار بى نظمى و در هم و برهمى شود، ذهن دچار آشفتگى و اضطراب مى گردد و بر عکس کنترل متناسب تنفس مى تواند ذهن را از پریشانى و اشتغالات بیمار گونه رها ساخته و ثبات و اراده قوى را بدنبال داشته باشد.
۵- پرایتاهارا(pratyahara) : پراتاهارا یعنى مرحله کنترل ذهن از خواهشهاى نفسانى. وقتى شخص قادر به کنترل ذهن خود از خواهشهاى متنوع و گوناگون ارضاء نشدنى شد و ذهن از اضطرابات، کشمکشها و حرص و ولعها پاک گردید آنوقت است که ذهن مى تواند سکوى پرشى براى تمرکز عمیق و تعالى روحانى گردد.
۶- دهارانا (Dharana) : یعنى تمرکز فکر یا جمع کردن کامل توجه روى کار خاص. وقتى از تنشها و اضطرابات آزاد و رها گشت، استعدادهاى انسان فرصت تکامل و تعالى پیدا مى کند. هر چه تمرکز بیشتر شود قدرت خلاقیت و استعداد انسان نیز بیشتر مى گردد.
٧- دیانا (Dhyana) : یعنى خلاء ذهنى یا مدیتیشن. ذهن ما در طول شبانه روز دایماً در ترافیک افکار گوناگون، تصمیم گیریها، خاطرات، خواهشها و غیره بسر مى برد. شاید افکار ما لحظه اى هم توقف و آرامش ندارد، حتى هنگام خواب در شب ذهن در حال فعالیت است و از اشتغالات گوناگون رها نمى باشد و ما خوابهاى گوناگونى داریم.
این اشتغالات گوناگون ذهنى انرژى روانى زیادى را صرف مى کنند و دیگر امکان و فرصتى براى رشد سایر فرآیندهاى ذهنى باقى نمى گذارد.
وقتى این ترافیک افکار فرصتى براى رشد یا تخفیف یابد ذهن در سکون و خلاء خاصى قرار مى گیرد و فرصت و امکان براى ذخیره سازى انرژى روانى و رشد تواناییهاى ذهنى باز مى شود که به این حالت دیانا یا مدیتیشن (Meditation) گویند. شیوه هاى زیادى براى انجام مدیتیشن وجود دارد و بخاطر حساسیت موضوع مى باید زیر نظر کارشناسان دوره دیده یوگا یا روانشناس بالینى انجام گیرد.
٨- سمادهى (Samadhi) : سمادهى یعنى مرحله وصل، پیوستن، هماهنگى و همسویى، درک عمیق قوانین مسلط و همه گیر حیات و طبیعت و یکى شدن با طبیعت ذاتى خود و ذات خداوندى. سمادهى آخرین و بالاترین مرحله یوگاست.
روشهاى مختلف یوگا
کسى که طالب رسیدن به مرحله سمادهى و پیوستن به بحر بیکران هستى و غوطه خوردن در امواج فیض الهى است براى رسیدن به این مقصود باید یک حرکت کمالى را آغاز کند و در مسیر معرفت از خود به خود و از خود به خلق و از خلق به حق سفر کند. بدین منظور در فلسفه یوگ روشهاى مختلفى وجود دارد که سالک بر حسب استعداد و امکانات ذهنى و بدنى خود مى تواند یکى از این روشها یا ترکیبى از چند روش استفاده کند :
١- گیانا یوگا : اتصال و ارتباط با احدیت به وسیله علم و معرفت
٢- بهاکتى یوگا : رسیدن به مرحله اتصال از طریق عشق و محبت نسبت به جمیع موجودات، ادراک تجلى وحدت در کثرت.
٣- کارما یوگا : طى طریق به وسیله خدمت به خلق و و کار و کوشش در مسیر رضایت حق تعالى که در خدمت به خلق نهفته است.
۴- مانترا یوگا : ارتباط با فیض الهى بوسیله ذکر و تسبیح ذات احدیت.
۵- هاتا یوگا : صعود در مسیر معرفت از راه کنترل قواى جسمى و اتحاد نیروهاى مختلف جسم.
۶- راجا یوگا : رسیدن به حق از طریق کنترل قواى ذهنى و روحى.
٧- لایا یوگا : فعال کردن انرژیهاى نهفته درونى در کالبد اثیرى و رها کردن آنها در مسیر معرفت الى الله.
٨- تانترا یوگا : فعال سازى انرژیهاى روحى در مسیر کاربرد اعمال جنسى به روش خاص براى رسیدن به مرحله اتصال و اتحاد. براى رسیدن به مقصود عمل به ترکیبى از روشهاى یاد شده مى تواند در سرعت حرکت باطنى سالک موثر باشد و رهرو را در زمانى کوتاهتر و معرفتى بیشتر به لقاءالله سوق دهد.
کرامات یوگیان
در کتاب یوگاسوترا تالیف پاتانجلى به نیروهاى خارق العاده ایکه در اثر انجام تمرکز نیروهاى روحى و مراقبه و سمادهى به دست مى آورند اشاراتى شده است.
از جمله اینکه یوگى به تدریج به مراتب آگاهى عالى دست مى یابد و به ذات اشیاء پى مى برد و صاحب کرامت مى شود. پاتانجلى مى گوید: یوگى بر اثر تمرکز نیروهاى سه گانة ضبط حواس، مراقبه و سمادهى قادر به شناسایى مراتب ذهنى دیگران مى شود.
از قید زمان و مکان خارج و به منشاء نخستین نوسان موج آفرینش وگردش اولین موج هستى پى مى برد. درباره نفوذ در افکار دیگران اعتقاد بر این است که چون یوگى به کهنه مراتب ذهنى خویش واقف است، بر اساس تصورات و مفاهیم ذهنى خود مى تواند افکار سایرین را نیز دریابد. در واقع ذهن او چون آئینه ایست که افکار دیگران در آن منعکس مى شود.
یوگیان قادرند از قلمرو ادراک بصرى و درک معمولى عوام فراتر روند. یوگى با تمرکز این سه نیرو به اسرار کیهان و زمان واقف مى شود
یوگا از طرفی به معنای «کنترل کردن» آمدهاست و در آن صورت یوگا را میتوان علم کنترل امواج فکر و علم مهار قوای و ذهن به منظور تسلطی همه جانبه بر توان بالقوة خود دانست. در این صورت به «روش» این دانش که همانا کنترل قوای تن و فکر است تأکید میشود. با توجه به چنین درکی، یوگا، در کتاب شاندیلیوپانیشاد (Shandilyopanishad)، این گونه تعریف شدهاست: «یوگا عبارت از کنترل امواج ذهنی است.» از طرف دیگر میتوان یوگا را به معنای نظاره کردن و دیدن، در نظر گرفت که در نتیجه یوگا علم نظارة خود و خودشناسی است. بدین ترتیب غایت این دانش آشکار میشود. یعنی واقع شدن در طبیعت اصیل خویش و شکافتن تمامی حجابهای نفسانی. بر همین اساس در باگاواد گیتا (Bhagavad gita) اوج یوگا، رویت ذات درونی از طریق ذهن پاک و خالص شده توصیف شدهاست، و سرانجام یوگا را به معنی «وصل و یکی شدن» نیز ترجمه کردهاند که در آن صورت غرض از انجام تمرینات یوگا آشکار و هویدا میشود. به این معنا، یوگا عبارت است از عملکرد هماهنگ قوای فردی و اتحاد قوای ذهنی (Chitta shakti) با قوای حیاتی تن و حواس (Prana shakti) که منجر به تلخیص انرژی، توسعة آگاهی و در نهایت اتحاد با آگاهی متعال خواهد شد. بنابر این تصور، در رودرایا مالاتانترا (Rudrayamatantra) گفته شده : «یک یوگی، فقط در اتحاد با آگاهی متعال، به تجربة یوگا نایل میگردد.» بدین ترتیب هر کدام از معانی واژة یوگا، قسمتی از این معرفت عمیق باطنی را آشکار میسازد و اختلاف ذاتی در میان آنها دیده نمیشود. یک واژه سانسکریت است .
یوگا دارای ابعاد فلسفی و در عین حال کاربردی میباشد. به گفته کارشناسان این ورزش، فلسفه یوگا با روح درونی انسان، گیتی و چگونگی ارتباط و پیوستگی این دو سروکار دارد. تمرینات یوگا میتواند روح انسان را تقویت کند و آن را به آفریننده جهان هستی نزدیکتر کند، تا بدین صورت انسان از لحاظ روحی، درک بیشتری به خود و خدای خود داشته باشد.
یوگا شناختی مستقیم و بی واسطه از ژرفای هستی خویش و هماهنگی با قوانین طبیعت است. این معرفت شهودی در پی سلوکی پی گیر و عشقی صادقانه حاصل میشود. در پی این سلوک، فرد تسلطی همه جانبه بر قوای تن، احساسات و افکار خود پیدا میکند. و در نهایت میتواند خود را از حیطة تغیرات احساسی و نگرانیهای فکری فراتر برده، در عمق قلب خود قرار یابد، جایی که تلاطمات فکری و محیط خارجی قادر نیست تاثیری بر آن داشته باشد. در مورد واژة «یوگاً اختلافاتی دیده میشود، و آن را به معانی :»اتحاد و وصال«، »رؤیت و نظاره«و»کنترل و به زیر یوغ آوردن” به کار بردهاند. نه تنها در مورد ریشة واژة یوگا اختلافاتی دیده میشود، بلکه در تعاریف و توضیحات مشروحی که دربارة یوگا در متون گوناگون آمده نیز تفاوتهایی وجود دارد. این در حالی است که متون کهن و مختلف یوگا، تعاریف متنوع یکدیگر را تأیید کردهاند. ولی در واقع هیچ تعریف مشترکی پیرامون این تجربة عمیق ارائه نشدهاست. ظاهراً در اکثر موارد، زاویة دید اساتیدی که یوگا را تعریف کردهاند با یکدیگر متفاوت بودهاست
یوگا تعریفی از یک گروه محدودی از تمرینات یا حالت معینی نیست، بلکه بیشتر اشاره به مجموعهای از فنون، از ساده تا بسیار پیشرفته، و احوال باطنی مختلف و در واقع یک سیر و سلوک کامل دارد روشن بینان و دانایان بسیاری، بویژه در هند، در پس سالها تزکیه نفس و مراقبههای ژرف، حالاتی متفاوت از آگاهی را کشف و تجربه کردند. مجموعة این حالات و فنون و تعالیمی که برای درک و وصول به این احوال توسط آن مردان خردمند طراحی و دریافت شد “یوگاً خوانده میشود.
هر کدام از این خردمندان، جنبههایی خاص از این معرفت گسترده را مورد توجه قرار داده، براساس آن تعریفی ارائة کردهاند. البته این تعاریف از هم بیگانه نیستند. آنها تماماً در حول خودشناسی و بالا بردن توان فردی و توسعة آگاهی متمرکز میباشند. ولی برخی روش این علم و بعضی غرض از اجرای این فنون و گروهی نیز غایت این تعالیم را توصیف و تشریح کردهاند. بنابر این برای درک بهتر از این معرفت گسترده و نه چندان روشن، مطلوبتر آن است که این تعابیر مختلف را در کنار هم گذاشته و از همة آنها بهره بریم.
پیشینه
به لحاظ تاریخی میتوان سیر تحولات یوگا را در پنج مرحله بررسی کرد:
عصر ودایی (Vedic Yoga)
دوران پیش از کلاسیک (Preclassical Yoga)
دوران کلاسیک (Classical Yoga)
دوران بعد از کلاسیک (Post Classical Yoga)
دوران مدرن (Modern Yoga)
[ دوران ودایی (۴۰۰۰ تا ۲۰۰۰ پ.م.
هر چند در این دوران مستقیماً از واژة یوگا نشانی نمییابیم، ولی پندارههای قابل استنادی در متون ودایی یافت میشود. منظور از متون ودایی چهار جنگ کهن به نامهای زیر است:
ریگودا Rig veda
ساما ودا Sama V.
یاجور ودا Vajur V.
آتاروا ودا Atharva V.
در واقع کهن ترین متون مکتوب و ادبیات بشری همین کتابها هستند. طی تحقیقات باستان شناختی در دو دهة اخیر سرآغاز تمدن در هند از هفت هزار سال پیش از میلاد از ناحیهای نزدیک به دهکدة مهرگر (Mehrgarh) آغاز شدهاست و در هزارة سوم پیش از میلاد منجر به ساخته شدن شهرهای بزرگ و مهمی مثل موهنجو دارو(Mohenjo daro) هاراپا (Harappa) و دلاویرا(Dholavira) شد. این تمدن از شرق گنگ به طرف افغانستان و از ایران به سوی بمبئی توسعه یافت. این تمدن کهن را عموماً به نام تمدن ساراسواتی (Sarasvati) میشناسند. طبق نگرشهای ودایی شعور ناب و وجود متعال که خالق هستی از روی عشق و مهر بودهاست «وداها» را به نوع بشر آموخت تا چگونگی زیستن در همسویی با قوانین «دارماً حفظ شود. به این معنا»وداها«در قلب خود مفهوم»یوگاً را در بر دارند هر چند که تنها از طریق واژگانی چون "تاپاً (Tapah) در این دوران به یوگای اصطلاحی نزدیک میشویم.
برای درک بهتر و کامل «وداها» «ریشیهاً، ودانگا (Vedanga) را بمنظور فهم و استفاده از وداها ارائه کردند.»آنگاً(Anga) به معنای شاخه و بخش است پس ودانگا یعنی اجزاء و شاخههای ودا که شامل موارد زیر میشود.
Kalpa
Shiksha
Vyakarana
Nirukta
Jyotisha
Chandas
از طرفی زمینة دیگری از آموزشهای ودایی به نام اوپاودا (Upaveda) نیز به منظور استفادة کاربردی از وداها شکل گرفت که شامل موارد زیر بود.
Ayurveda (طب ودایی)
Dhanur Veda (ورزش رزمی ودایی)
Sthapatya Veda (معماری ودایی)
Gandharva Veda (موسیقی ودایی)
[ دوران پیش از کلاسیک (۲۰۰۰ تا ۳۰۰ پ.م.)
متون اوپانیشاد (Upanishad) و نهایتاً باگاواد گیتا (Bhagavad Gita) از دستاوردهای والای این دوران است. در این دوران به صراحت واژة یوگا و ابعاد عملی یوگا قابل بررسی است. مهمترین پیام این دوران شناسایی آتما (Atma) و برهما (Brahma) و طریق همسویی بین آن دو از طریق سلوک و معرفت است. از دیگر دستاوردهای مهم این دوران طبقه بندی سه گانة آگاهی بشری و امکان استقرار و یگانگی در آگاهی(Chatur Avasthanam) یکپارچهاست.
[ دوران کلاسیک (۳۰۰ پ.م. تا ۱۰۰۰ میلادی)
در این دوران خلاصه و زبدة تمام آموزههای یوگایی تا آن زمان در متنی به نام یوگا سوترا Yoga) Sutra) توسط حکیم و یوگی نامدار هند، پاتانجلی، گردآوری و تدوین شد. به همین دلیل این دوران را به نام دورة پاتانجلی یا دورة یوگای هشت مرحلهای نیز میشناسند. یکی از مهمترین دستاوردهای این دوران طبقه بندی راه عملی یوگا به هشت مرحلهاست:
۱. یاما (Yama)
۲. نیاما (Nyama)
۳. آسانا (Asana )
۴. پرانایاما (Pranayama)
۵. پراتیاهارا (Pratyahara)
۶. دارانا (Dharana)
۷. دیانا (Dhyana)
۸. سامادی (Samadhi)
[ دوران بعد از کلاسیک (۱۰۰۰ تا ۱۷۵۰ میلادی)
در این دوران یوگیها سعی در ارتباط بیشتر با مردم دارند و در نتیجه آموزههای خود را نیز قابل فهمتر ارائه کردهاند. از مهم ترین متون در این دوران میتوان به هاتا یوگا پرادی پیکا(Hatha Yoga Pradipika)، گراند سامهیتا(Ghrand Samhita)، شیوا سامهیتا(Shiva Samhita) اشاره کرد. در این عصر تعالیم عملی تر و قابل فهم تر یمثل «هاتا یوگا» گسترش یافت و به موازات آن گروهها و سنتهای گوناگون آموزش این روشها مانند سنت نات (Nath) نیز مورد توجه قرار گرفتند.
[ دوران جدید (از ۱۷۵۰ میلادی تا کنون)
در اینجا اشاره به دورة حکومت بریتانیای کبیر بر شبه قاره هند ضروری به نظر میرسد. چرا که انگلیسیها بویژه کمپانی هند شرقی مایل به توسعهٔ آموزشهای سنتی معلمین و گوروهای هندی نبود. ولی سرانجام در سال ۱۸۹۳ با سخنرانی سوامی ویوکاناندا (Sw. Vive Kananda) و متعاقب آن ورود سوامی یوگاناندا (Sw. Yogananda) در سال ۱۹۲۰ به آمریکا، یوگا وارد مرحلهٔ امروزین خود شد، یعنی گسترش بیش از حد به کمک وسایل ارتباط جمعی، یافتن مبانی علمی برای تمرینات یوگا، استفادة قاعدهمند از فنون یوگا براساس نگرشهای علمی و سرانجام عوام زدگی و فراموش کردن پیام و اهداف اصلی دانش یوگا.
[] فواید و ویژگیها
تقویت در دقت و تمرکز
تقویت تفکر و روشن بینی و امیدواری
تقویت قدرت تخیل و خلاقیت
تقویت اعتماد به نفس و مثبت گرایی
تقویت قالبیت هماهنگی ذهنی با فیزیکی بدن (کنترل بهتر بدنی)
تقویت اعتقاد (اعتقاد به خالق هستی با برانگیختن قدرت اندیشه و آرامش
فواید یوگا
یوگا را می توان در هرمرحله زندگی حتی بارداری انجام داد و طرفداران این نرمش سنتی می گویند یوگا از طریق تقویت قوای روانی ، بدنی و روحانی ، زنان را برای زایمان و نگهداری از فرزند آینده مهیا می سازد.
هنگامی که «فرانسس هال » دونده آمریکایی باردار بود ، می خواست نرمش آرامتری بیابد. این مادر ۳۰ ساله می گوید: من همیشه فعال بوده ام و نمی خواستم درحاملگی از ورزش دست بکشم ، ولی دویدن به بدن و شکمم فشار می آورد. پس از آزمودن چند نرمش دیگر ، یکی از دوستانم یوگا را پیشنهاد کرد و من شیفته اش شدم . یوگا مانند دویدن به شما مجال اندیشیدن می دهد. ذهن تان را شفاف می سازد و البته امکان می دهد فعالیت بدنی، ولی نه چندان سنگین، انجام دهید. اشتیاق فرانسس به یوگا پس از حاملگی خاتمه نیافت. وقتی پسرش جیمی ۲ماهه بود، دریک کلاس تکمیلی یوگا نام نویسی کرد و اکنون که قریب به ۲سال از تولد جیمی می گذرد ، او هنوز یوگا انجام می دهد. او تنها نیست. هرچند اطلاعات دقیقی دراختیار نداریم، اما امروزه زنان بیشتری قبل و پس از زایمان به یوگا روی می آورند.
تأثیر بر سه جنبه زندگی
خانم «گرموخ خالسا» نویسنده ومربی یوگا می گوید: فکر می کنم یوگا روی هر۳جنبه هستی مان تأثیر می گذارد: بدن، ذهن و روح. هرسه جنبه را متوازن ومهمتراین که مادر را آسوده خاطر ، مطمئن وشجاع نگه می دارد. خالسا، مدیر و بنیانگذار مشترک باشگاه «گولدن بریج یوگا» درلس آنجلس، یوگای کاندالینی را به ستارگانی همچون مدونا، سیندی کرافورد و دیوید داکوونی تعلیم داده است. وی می افزاید: تا آنجا که به جنبه بدنی مربوط می شود، یوگا ستون فقرات را قائم و لگن خاصره رامتعادل نگه می دارد و نفس را تا محل رشد فرزندتان در رحم می برد و به مادر مسرت می بخشد. با تغییر شکل بدن در ایام بارداری، مادر سنگین تر و خسته می شود، ولی یوگا از فشار وارده برستون فقرات می کاهد و همچنین به رشد شکم برای ایجاد فضای کافی برای مادر و طفل کمک می کند. یوگا علاوه براین همه اندامها را فعال و نیرومند نگه می دارد.
خانم خالسا ادامه می دهد: درمورد جنبه روانی ، ما به کمک یوگا می آموزیم چگونه به ادراکمان دسترسی یابیم. هرگز نمی توانیم بدون دسترسی به ادراکمان زایمان کنیم. زایمان پروسه ای فکری نیست، بلکه روندی است که از حیطه فکر خارج و وارد قلمرو غریزه می شود. ما می توانیم از طریق مکاشفه و وردخوانی این فرآیند را تسهیل کنیم. درسطح روحانی نیز یوگا روحمان را تعالی می بخشد تا همیشه معجزه و اسرار زایمان را در ذهن داشته باشیم . گاهی اوقات مسائل زایمان بقدری پزشکی می شود که زن ارتباطش با خودش را از دست می دهد. بالاخره یوگا روحیه اجتماعی را تقویت می کند. همنشینی با افراد دارای اندیشه ، نیت و هدف یکسان بر میزان هوشیاری می افزاید. بدین ترتیب هرکسی هدایت دیگری را برعهده می گیرد.
تفاوت یوگای دوران بارداری با حالت عادی
یوگای پیش از زایمان و تاحدودی پس از زایمان با یوگای «عادی » از این لحاظ تفاوت دارد که خیلی ملایم تر است. برخی حرکات مانند حالات «واژگونه » ایستادن روی سر و شانه وحالاتی که به شکم فشار می آورد ، مجاز نیست.
با فرارسیدن حاملگی و کلیه تغییرات آن ۹ ماه، مهمترین کمک یوگا به زنان باردار این است که ضمن حفظ تحرک بدن و هوشیاری شان درباره تنفس ، تمرکز درونی را به ارمغان می آورد. بدین ترتیب از اضطراب آنهادرباره بارداری می کاهد، بدنشان را قوی می سازد و آرامش درونی ایجاد می کند که بسیار لازم است. یوگای پس از زایمان برای بازگرداندن شکل بدن به حالت پیش از بارداری، تقویت شکم و توازن هورمونهاست. یوگا با حرکات بدنی و تنفس به زنان کمک می کند تا با نوسانات هورمونی قبل و پس از زایمان سازگاری یابند، بنابراین به عقیده من مهمترین فواید یوگا برای زنان باردار ایجاد هوشیاری بدنی، تقویت توانایی تنفس و ایجاد آرامش درونی است.
خانم خالسا درباره فواید یوگا برای نوزادان خاطرنشان می کند: یوگا برای نوزادان نیز شگفت انگیز است . ما با آنها حرکات یوگای «نوزاد» را انجام می دهیم تا بدنشان متعادل و لگن شان باز شود و نیرو به سراسر بدن شان انتقال یابد.
تقویت تنفس
درتمام گونه های یوگا برتنفس و نفس تأکید می شود واین تأکید دریوگای پیش از زایمان مضاعف می گردد. تقویت تنفس همیشه مزایای بدنی دارد: خون اکسیژن می گیرد، دستگا ه عصبی متعادل و تغییرات هورمونی تنظیم می شود. از لحاظ روانی نیز به شفافیت ، تمرکز و تزکیه کمک شایانی می کند وزنان را برای زایمان خیلی آماده می سازد. برای بسیاری از زنانی که برای اولین بار مادر می شوند، بزرگترین مسأله چگونگی خروج طفل از بدنشان است . یوگا واقعاً به آنها کمک می کند از عهده این موضوع برآیند.
اوکانو خاطرنشان می کند: اکثر مردم خواه باردار و خواه غیرباردار توجهی به چگونگی تنفس شان ندارند. وقتی به نفس کشیدن تان توجه می کنید، می توانید آرامش خاطر بیابید و از ضرباهنگ کارهای روزمره بکاهید. می توانید تنفس تان را عمیق سازید که بدن را آرام می کند و به نوبه خود مکانی دنج در ذهن تان ایجاد می کند. وقتی از تنفس مان آگاهی بیشتری داشته باشیم ، می توانیم از بدنمان شناخت بهتری بیابیم و این مسأله در دوره بارداری بسیار اهمیت دارد زیرا با افزایش وزن و فشردگی شکم تنفس دشوارتر می گردد. همچنین هرچقدر عمیق تر نفس بکشید، طفل در رحم تان سود بیشتری خواهد برد.
Loading ...
